Extreme hitte zat dit jaar niet meer alleen in het weerbericht, maar was ook doodsoorzaak nummer één van het klimaat. Wereldwijd eist hitte gemiddeld ruim 540.000 levens per jaar. Nederland bleef níet gespaard: tijdens de eerste hitte-code rood ooit vielen hier in juni ruim 900 extra sterfgevallen te betreuren. Zo blijkt woensdag uit de Lancet Countdown 2026 — het grootste jaarlijkse overzicht van de gevolgen van klimaatverandering voor onze gezondheid, samengesteld door 146 onderzoekers uit meer dan 30 landen.
Een half miljoen, en dan is het nog het gemiddelde
Sinds het Parijs-akkoord in 2016 in werking trad, overleden er wereldwijd elk jaar gemiddeld ruim 540.000 mensen in verband met hitte1. Let wel: dat is geen rampjaar, dat is de basislijn.
Het jaar 2023 was het voorlopige dieptepunt: naar schatting 710.000 hitte-gerelateerde doden, waarvan ruim 70 procent is toe te schrijven aan door de mens veroorzaakte opwarming. Daarmee overtreft hitte wereldwijd het aantal overlijdens aan malaria of aan hiv. Sinds het akkoord van Parijs zijn bijna 3 miljoen doden aan de opwarming toe te schrijven — 68 procent van alle hittesterven in die jaren, ruwweg de volledige bevolking van Wales in acht jaar tijd. De gemiddelde jaarlijkse hittesterfte ligt inmiddels bijna 36 procent hoger dan vóór het akkoord. De elf warmste jaren ooit gemeten zijn ook de laatste elf.
Bevolkingsgroei verklaart dat verschil maar deels. De wereldbevolking groeide tussen de twee referentieperiodes met zo’n 10 procent — van gemiddeld ruim 7 miljard mensen in 2006–2015 naar bijna 7,9 miljard in 2016–2023, volgens de VN World Population Prospects8. Per miljoen inwoners steeg de hittesterfte daarmee nog altijd van ruwweg 57 naar 69 doden: een toename van zo’n 22 procent. Scherper nog is het beeld bij de doden die rechtstreeks aan klimaatverandering worden toegerekend: die stegen absoluut met bijna 69 procent (van 219.100 naar 369.900 per jaar), per inwoner met ruim 50 procent. De trend zit dus niet in de teller van de mensheid, maar in de thermometer.
“Een decennium na het Parijs-akkoord zijn onze bevindingen ondubbelzinnig: de gezondheidsschade door klimaatverandering groeit sneller dan de reactie van de wereld erop, en in veel gevallen versnelt die zelfs”, zegt uitvoerend directeur Marina Romanello van het Countdown-team, dat onderdak vindt bij University College London. “Deze cijfers wijzen op een duidelijke noodsituatie.”
Meer dan een warme zomer
Hitte is de kopvanger van het rapport, maar niet het enige in dit verhaal. In 2025 stond 51,8 procent van het wereldwijde landoppervlak minstens één maand bloot aan extreme droogte — het op één na slechtste jaar sinds het begin van de metingen. Het tempo waarmee gebieden worden getroffen versnelde tussen 2016 en 2025 met ruwweg 700 procent, vergeleken met het decennium vóór het Parijs-akkoord2.
Het is bovendien geen kwestie van droog óf nat. Satellietwaarnemingen laten sinds 2003 zien dat 43 procent van het landoppervlak opdroogt terwijl 37 procent juist natter wordt. Samen zit daarmee ruim 80 procent van de aarde in een hydrologisch uiterste — met alles wat dat betekent voor gewassen, drinkwater en riolering.
Ook de ziektekaart verschuift mee. De transmissiegeschiktheid van het denguevirus nam in Europa tussen 2015 en 2024 met bijna 300 procent toe ten opzichte van de referentieperiode 1981–2010 — muggen die het virus overbrengen vinden er dus structureel een gunstiger klimaat. En in 2024 alleen al telde de Europese editie van de Countdown zo’n 62.000 hittegerelateerde doden op ons continent3.
De rekening is bovendien niet alleen in levens te lezen. Door hittegerelateerd productiviteitsverlies ging in 2025 wereldwijd ruim 1.000 miljard dollar aan inkomens verloren. Miljoenen mensen slapen slechter, werken trager en verdienen minder: klimaatverandering als onzichtbare loonkorting.
Nederland proefde er in juni al van
Voor Nederland is dit rapport geen ver-van-mijn-bed-show, eerder een terugblik op de afgelopen zomer. Eind juni, toen het KNMI voor het eerst in de geschiedenis code rood afkondigde vanwege hitte, overleden er tussen 22 juni en 5 juli ruim 900 mensen meer dan op basis van eerdere jaren verwacht mocht worden4: 586 extra in de hittegolfweek zelf, en nog eens 325 in de week erna — het zogenaamde na-ijleffect, waarbij de hitte ook ná haar vertrek de rekening presenteert.
Vooral mensen van tachtig jaar en ouder werden getroffen, vooral in het oosten en zuiden van het land, waar de temperaturen het hoogst opliepen. Aan wie de sterfte per persoon precies is toe te schrijven, valt niet af te lezen, maar volgens het RIVM is de rol van de hitte “zeer aannemelijk”. Het instituut houdt dit soort oversterfte samen met het CBS wekelijks bij in de sterftecijfermonitor5.
Behandel het als wat het is: een gezondheidscrisis
De onderzoekers doen een uitgesproken beroep op de wereldpolitiek: erken klimaatverandering formeel als een mondiale gezondheidscrisis, via een nieuw instrument van de WHO dat breder reikt dan de bestaande noodverklaringen voor ziekte-uitbraken. Ziekten houden zich niet aan landsgrenzen, en aan de oorzaak van deze zit evenmin een paspoort. De timing is bewust: volgende maand vergadert klimaattop COP31 in Turkije.
Ondertussen loopt de aanpassing achter op de feiten. Slechts 56 van de 194 lidstaten van de WHO hebben hun gezondheids- en waarschuwingssystemen sinds 2016 aangepast aan hitte en andere extremen6 — ruim een kwart. De rest stuurt nog grotendeels op gissen.
| Cijfer | Wat het betekent |
|---|---|
| 540.000 | Gemiddeld aantal hittegerelateerde doden per jaar, 2016–2023 |
| 710.000 | Hittegerelateerde doden in 2023; ruim 70% toe te schrijven aan klimaatverandering |
| 51,8% | Wereldwijd landoppervlak dat in 2025 minimaal één maand extreme droogte kende |
| > 1.000 miljard | Dollar aan inkomens die de wereld in 2025 verloor door hitte |
| 56 van 194 | WHO-lidstaten die gezondheids- en waarschuwingssystemen sinds 2016 aanpasten |
En dan eindelijk: goed nieuws
Genoeg pijlen omhoog — hier gaat er een omlaag, en dat is er een die je omlaag wílt zien. De investeringen in schone energie bereikten in 2025 een record. En in de 77 landen waar de fossiele uitstoot sinds 2016 daalde, voorkomt de schonere lucht naar schatting 323.000 doden per jaar. Vertaald naar gezondheidstaal is klimaatbeleid een van de goedkoopste geneesmiddelen die we hebben: weinig tot geen bijwerkingen, alleen gezondheidswinst.
Wat je zélf kunt doen
Hitte is misschien wel de enige natuurramp die je deels bestrijdt met een kan water en een telefoontje. De adviezen van het Nationaal Hitteplan zijn eenvoudig, maar raken bij het eerste strandluchtje graag in de vergetelheid: zet een glas of een kan drinken neer bij iemand die er zelf niet aan denkt, help het huis én het hoofd koel te houden, en begeef je alleen in de vroege of late uren naar buiten7. Even aanbellen bij die ene buurman of oma kost niets — en kan het verschil zijn tussen een warme dag en een ambulance. Gemeenten kunnen bovendien met een lokaal hitteplan aan de slag; daarvoor bestaat een landelijke handreiking.
De Lancet Countdown verschijnt elk jaar, en de strekking is elk jaar dezelfde: dit is geen vooruitblik meer, maar een inventarisatie van wat al binnen is gekomen. Hitte verdient een vaste plek naast roken, calorieën en beweging in het rijtje risicofactoren waarmee volksgezondheid zich bemoeit. Het weer is langzamerhand volksgezondheid geworden — en dan hoort het ook zo behandeld te worden.
Bronnen
- The Lancet Countdown (Romanello, M. e.a.) — The 2026 report of the Lancet Countdown on Health and Climate Change: hitte en sterfte. The Lancet, 2026 lancetcountdown.org ↩
- The Lancet Countdown — The 2026 report: droogte, waterextremen en economische schade. The Lancet, 2026 lancetcountdown.org ↩
- Stucki, L. e.a. — The 2026 Europe report of the Lancet Countdown on health and climate change. The Lancet Public Health, 2026 doi.org/10.1016/S2468-2667(26)00025-3 ↩
- NOS — Zeker 900 mensen meer dan normaal overleden tijdens hittegolf met code rood (2026) nos.nl ↩
- RIVM — Monitoring sterftecijfers Nederland (wekelijkse sterftemonitor, met cijfers van het CBS) rivm.nl ↩
- The Lancet Countdown — The 2026 report: aanbevelingen, adaptatie en gezondheidswinst. The Lancet, 2026 lancetcountdown.org ↩
- RIVM — Nationaal Hitteplan rivm.nl ↩
- Verenigde Naties — World Population Prospects (bevolkingscijfers 2006–2023; per-inwonertrends eigen berekening op basis van de Lancet Countdown 2026) population.un.org ↩